Πέντε blogs ένα τάληρο
Ακολουθεί σεντόνι σχετικά με τη μόδα της αναδημοσίευσης σε εφημερίδες άρθρων από blogs, την εφαρμοσιμότητα των αδειών Creative Commons για την διάθεση και προστασία κειμένων από blogs, το κλείσιμο του monitor και το λουρί της μάνας (AAPIAPT, που λένε κι οι αμερικάνοι).
[Disclaimer: Δεν είμαι νομικός / τα παρακάτω δεν συνιστούν νομική συμβουλή. Διορθώστε με αν κάνω λάθη στα νομικά θέματα.]
Το 8σέλιδο ένθετο “Blog” της νέας κυριακάτικης εφημερίδας “Το Άρθρο“, την επιμέλεια της ύλης του οποίου υπογράφει ένας ..λογαριασμός στο Hotmail, αποτελείται αποκλειστικά από αναδημοσιεύσεις άρθρων από ξένα και κυρίως ελληνικά blogs. Παρόμοιο σύστημα ακολουθεί εδώ και καιρό εφημερίδα αγγελιών της πόλης μας, κι ήταν αναμενόμενο ότι θα το υιοθετούσαν κάποια στιγμή και οι εφημερίδες του κέντρου. Στην προκειμένη περίπτωση, είναι φανερό ότι η νέα εφημερίδα αποσκοπεί στο να αλιεύσει αναγνώστες από τα καθιερωμένα κυριακάτικα περιτυλίγματα των DVD, μπολιάζοντας την (τετριμμένη, κατά τη γνώμη μου) ύλη και οπτική της με την “φρεσκάδα των blogs”. Χωρίς περιστροφές, όμως, η αναδημοσίευση ολόκληρων κειμένων χωρίς να ζητηθεί η άδεια των γραφόντων, και μάλιστα σε κερδοσκοπικής φύσης έντυπα, ξεπερνά τον ορισμό της παράθεσης αποσπασμάτων (*) που προβλέπεται από το νόμο (Ν2121/93, άρθρο 19) και συνιστά λογοκλοπή, άσχετα με τους λόγους που επικαλείται ο κάθε εκδότης ή δημοσιογράφος για να τη δικαιολογήσει. Λίγη σημασία έχει το αν δε ζητείται η άδεια των bloggers λόγω τεμπελιάς ή δόλου, κι ούτε αποτελεί δικαιολογία το ότι έχει καταντήσει αυτό συνήθης πρακτική.
(* Νομίζω πως οι νομικοί της μπλογκόσφαιρας θα συμφωνήσουν ότι η “μονάδα” της δημιουργίας δεν είναι το blog αλλά το post, πράγμα που σημαίνει ότι η νόμιμη παράθεση αποσπάσματος -που δεν χρήζει, δηλαδή, της άδειας του δημιουργού- μπορεί να γίνει μόνο επί αποσπασμάτων από posts.)
Στη γενική περίπτωση, δημόσια έκφραση δε συνεπάγεται και δημόσια διάθεση της δημιουργίας χωρίς περιορισμούς. Για τα blogs που δεν έχουν αναρτημένες άδειες διάθεσης των κειμένων τους ισχύει το γνωστό “All rights reserved”, που σημαίνει ότι για οποιαδήποτε είδους χρήση τους θα πρέπει να ζητηθεί η άδεια του γράφοντος. Πολλοί bloggers χρησιμοποιούν τις άδειες Creative Commons για την διάθεση των κειμένων τους, συχνά από συνήθεια ή μόδα και χωρίς να γνωρίζουν αν τους παρέχουν αποτελεσματική κάλυψη. Οι άδειες αυτές καλύπτουν το φάσμα ανάμεσα στην πλήρη απελευθέρωση και την πλήρη επιφύλαξη δικαιωμάτων, και μεταφέρουν τη λογική του copyleft -που αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της φιλοσοφίας του Ελεύθερου Λογισμικού- σε άϋλες πνευματικές δημιουργίες πέραν του λογισμικού. Ούτε όμως κι αυτές οι άδειες δίνουν το ελεύθερο για την χωρίς όρους αναπαραγωγή. Στην ελάχιστη των περιπτώσεων, απαιτείται η απόδοση κυριότητας του έργου, ή αλλιώς αναφορά στον αρχικό δημιουργό, με τον τρόπο που ορίζει ο ίδιος.
Ας πάρουμε για παράδειγμα την άδεια (Attribution-NonCommercial-ShareAlike 2.5) διάθεσης των κειμένων του παρόντος blog· και με την ευκαιρία, εξηγούμαι για να μην παρεξηγούμαι. Η άδεια, στην ελληνική μετάφραση που επιμελήθηκε η Ομάδα Εργασίας Ι-3 του ebusinessforum, λέει τα εξής:
Είναι ελεύθερη
- Η αντιγραφή, διανομή, έκθεση και εκτέλεση του Έργου
- Η δημιουργία Παράγωγου Έργου
Υπό τους εξής όρους:
- Αναφορά: Η αναφορά στο Έργο πρέπει να γίνεται κατά τον τρόπο που ορίζεται από τον συγγραφέα ή τον χορηγούντα την άδεια
- Μη εμπορική: Δεν μπορείτε να χρησιμοποιήσετε αυτό το Έργο για εμπορικούς σκοπούς
- Παρόμοια διανομή: Εάν αλλάξετε ή άλλως τροποποιήσετε το Έργο ή δημιουργήσετε άλλο έργο βάσει του Έργου, μπορείτε να διανέμετε το έργο μόνον με τους όρους άδειας ίδιας με αυτήν.
Για κάθε επαναχρησιμοποίηση ή διανομή, πρέπει να καταστήσετε σαφείς στους άλλους τους όρους της άδειας αυτού του έργου
Είναι δυνατή η παραίτηση από τους όρους αυτής, αν σας χορηγήσει άδεια ο δημιουργός ή δικαιούχος copyright
Η δίκαιη χρήση (fair use) και τα λοιπά δικαιώματα δεν θίγονται καθ’ οιονδήποτε τρόπο από τα ανωτέρω
Τι σημαίνουν όλα αυτά πρακτικά; Αν κάποιος θέλει να χρησιμοποιήσει κείμενο απ’ αυτό το blog με οποιοδήποτε τρόπο, θα πρέπει να αναφερθεί στην πηγή και το όνομά μου, εφόσον γράφω επώνυμα. Αν θέλει να αναδημοσιεύσει άρθρο μου σε εμπορικό έντυπο, θα πρέπει να ζητήσει την άδειά μου. Και τέλος, αν θέλει να τροποποιήσει κάποιο κείμενο προς δημοσίευση, ή να το χρησιμοποιήσει για “μαγιά” σε κάποιο δικό του, θα πρέπει να διαθέσει το τελικό αποτέλεσμα με τους ίδιους όρους (by-nc-sa 2.5 και άνω).
Ο πρώτος όρος είναι αυτονόητος και δεν ικανοποιείται αν σε μιά αναδημοσίευση απλά και μόνο αναγράφεται το γενικό URL του blog. Έτσι λοιπόν: η αναδημοσίευση κειμένων απ’ αυτό το blog επιτρέπεται μόνο με παράθεση του ονόματός μου και παράθεση συνδέσμου URL προς το αρχικό κειμενό μου· απλά πράγματα.
Πρόσθεσα τον δεύτερο όρο κυρίως γιατί προτιμώ να συμβάλλω στη διαμόρφωση κειμένων μου που εμφανίζονται σε έντυπα, αλλά και γιατί θεωρώ τη λογοκλοπή -και δη για κερδοσκοπία- απεχθή. (Εμπορικά / κερδοσκοπικά έντυπα δεν είναι μόνο όσα αναγράφουν τιμή πώλησης, αλλά κι εκείνα που διατίθενται δωρεάν με επιχειρηματικό μοντέλο βασίσμένο σε διαφημίσεις). Τα άρθρα που δημοσιεύω σε εφημερίδες και περιοδικά με τα οποία συνεργάζομαι συχνά βασίζονται σε posts μου, αλλά σχεδόν πάντα τα τροποποιώ ή ακόμα και τα ξαναγράφω, γιατί το έντυπο έχει τους δικούς του κανόνες. Εξάλλου, στη γενική περίπτωση, ένα κείμενο που προέρχεται από blog παύει να είναι blog post χωρίς συνδέσμους και σχόλια – σα να βγάζεις πέτρα από τη θάλασσα και να χάνει τα χρώματά της.
Τέλος, ο τρίτος όρος της άδειας έχει σκοπό να υποβοηθήσει τη διάδοση των αδειών Creative Commons, αλλά και των ιδεών του γράφοντος. Αυτό το τελευταίο, χωρίς ψευτομετριοφροσύνες: αλλιώς, θα έγραφα κρυπτογραφημένο και τριπλοκλειδωμένο ημερολόγιο.
Δε θέλω να πω μ’ όλα αυτά ότι δε θεωρώ χρήσιμη την αναδημοσίευση κειμένων από blogs στον Τύπο· το αντίθετο, μάλιστα. Υπάρχουν έντυπα, εκδότες, δημοσιογράφοι και bloggers που τιμούν και τους δύο χώρους με τις αναδημοσιεύσεις που κάνουν από blogs σε έντυπα και τούμπαλιν, και κυρίως προσφέρουν υπηρεσία στους πολίτες διευρύνοντας την ενημέρωση, την δημόσια έκφραση και την ψυχαγωγία. Αλλά αυτές οι γέφυρες χτίζονται με σεβασμό στους κανόνες και των δύο μέσων, και κυρίως στο “οικοσύστημα” των blogs, που είναι το ευάλωτο μέρος στην εξίσωση. Αλλιώς, πρόκειται για ματζιριές και κουτοπονηριές προκειμένου να γεμίσουν ανέξοδα κάποιες σελίδες εντύπων και να βγει το αγγελιόσημο -ενίοτε, και για να προβληθούν κάποιοι “μπλογκοβοσκοί”- που μπορεί να έχουν δυσάρεστες συνέπειες. (Προσωπικά, διαφωνώ επίσης με την πρακτική του αχταρμά, που συχνά χρησιμοποιείται για την αναδημοσίευση στον Τύπο άρθρων από blogs -εξ’ ου και ο τίτλος του συγκεκριμένου post- αλλά αυτό είναι ξεχωριστό θέμα.)
Για όσους πιστεύουν ότι οι άδειες Creative Commons είναι κενό γράμμα, η Ομάδα Εργασίας Ι3 του e-Business Forum με αντικείμενο τη συγκριτική μελέτη εφαρμογής των αδειών Creative Commons και αδειών ΕΛ/ΛΑΚ (GPL & LGPL) σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την Ελλάδα ολοκλήρωσε πρόσφατα τις εργασίες της, που περιελάμβαναν τη μετάφραση, σε συνεργασία με νομικούς, των παραπάνω αδειών στα ελληνικά. Όπως αναφέρει το σχετικό δελτίο τύπου:
Στα παραδοτέα της Ομάδας Εργασίας Ι3 περιλαμβάνονται το θεωρητικό υπόβαθρο των αδειών Creative Commons, με ταυτόχρονη επισκόπηση της διεθνούς βιβλιογραφίας, η καταγραφή της διεθνούς εμπειρίας με αναφορά συγκεκριμένων εφαρμογών βασισμένων στις άδειες Creative Commons και GPL και LGPL, και η αποτύπωση της κατάστασης στην Ελλάδα αναφορικά με τις άδειες αυτές. Επίσης, αναλύονται τα κριτήρια επιλογής των αδειών Creative Commons και των αδειών ελεύθερου λογισμικού και αναφέρονται παραδείγματα εφαρμογής των αδειών στην Ελλάδα από φορείς τους δημοσίου και ιδιωτικού τομέα.
Αναφορικά με τις άδειες Creative Commons, η Ομάδα Εργασίας Ι3 δημιουργεί έξι τύπους διαφορετικών αδειών, κατά τα πρότυπα των αντίστοιχων αμερικανικών αδειών, καθώς και έναν οδηγό χρήσης των έξι ελληνοποιημένων αδειών Creative Commons.
Δυστυχώς, παρά την εκτεταμένη χρήση των αδειών αυτών σε ξένα αλλά και ελληνικά blogs, και την ύπαρξη του blog της Ομάδας Εργασίας, η τελική αναφορά της δεν αναφέρει πουθενά ούτε καν τον όρο blog! Επίσης, μπορεί κανείς να παρατηρήσει ότι η προπαρασκευή, οι εργασίες και η κοινοποίηση των αποτελεσμάτων της Ομάδας έγιναν ερήμην της μπλογκόσφαιρας, αλλά αυτό είναι μιά άλλη ιστορία, κι έχει να κάνει περισσότερο με τις πρακτικές του ebusinessforum. Επίσης, επειδή η μορφή με την οποία διανείμονται οι άδειες (.pdf) δεν είναι η πιό πρόσφορη για αναπαραγωγή, σ’ αυτό το σύνδεσμο μπορεί κανείς να τις βρει σε μορφή απλού κειμένου, όπως στάλθηκαν στα μέλη της Ομάδας.
Παρ’ όλα αυτά, με την απόδοση των αδειών στα ελληνικά, πιστεύω πως μπορούν πλέον και οι έλληνες bloggers να τις χρησιμοποιούν χωρίς να εγείρονται ζητήματα δικαιοδοσίας. Ο λόγος που δημιουργήθηκαν είναι ακριβώς για να υπηρετήσουν την ελεύθερη έκφραση, κι ελπίζω η χρήση τους στην ελληνική μπλογκόσφαιρα να γενικευτεί. Επίσης, ελπίζω με το καλό να γίνει σύντομα κι ο εξελληνισμός του portal των Creative Commons -στον οποίο δηλώνω πρόθυμος να βοηθήσω- ώστε να μπορούν να πληροφορηθούν ευκολότερα και σωστότερα οι έλληνες χρήστες τις δυνατότητες και τις επιπτώσεις της χρήσης των αδειών.
Στο ζήτημα, τέλος, που αποτέλεσε την αφορμή για το κλείσιμο του monitor, πιστεύω πως ο Παναγιώτης Βρυώνης ήταν απόλυτα καλυμένος από το νόμο στο να αναδημοσιεύει αποσπάσματα από posts μέσω της αυτόματης συλλογής των feeds. Από τη στιγμή, μάλιστα, που ο ίδιος ούτε επέλεγε τους αναγνώστες της υπηρεσίας, ούτε τροποποιούσε το περιεχόμενο των αποσπασμάτων, σύμφωνα με το άρθρο 11, παράγραφος 1 του ΠΔ 131/1993 δεν έφερε και ευθύνη για το περιεχόμενό τους (υπεράσπιση που ισχύει βεβαίως και για την υπόθεση Τσιπρόπουλου, όπως επεσήμανε κι ο ίδιος στα email που έστειλε σε bloggers). Από την παράγραφο 2 του άρθρου εξάγεται ότι αυτό μάλλον είχε σκοπό να φωτογραφίσει τους ISP’s, αλλά πιστεύω πως μπορεί να χρησιμοποιηθεί κάλλιστα -σε συνδυασμό με τις διατάξεις περί αναμετάδοσης / παράθεσης αποσπασμάτων για την άσκηση κριτικής- προς υπεράσπιση bloggers, aggregators και γενικά παρόχων διαδικτυακών υπηρεσιών.
Ηθικά, ο Βρυώνης θα έπρεπε ίσως να δίνει το δικαίωμα για αφαίρεση feeds (κι όχι blogs, έχει σημασία να ακριβολογείς σε τέτοια θέματα). Όμως, από τη στιγμή που τεχνικά δεν ήταν δυνατό να ταυτοποιηθούν οι υποβολείς των αιτήσεων εγγραφής και διαγραφής, ήταν δικαιολογημένος να αρνείται στη γενική περίπτωση να αφαιρεί τα feeds, και σίγουρα, κατά τη γνώμη μου, στην προκειμένη περίπτωση. Καθόλου δεν καλοβλέπω τις οποιεσδήποτε προσπάθειες δημιουργίας ενός web πολλών ταχυτήτων (και με την ευκαιρία, ούτε τις συστηματικές επιθέσεις κατά της -δημοκρατικής και γεννεσιουργού- ουδετερότητας του διαδικτύου). Εν τέλει, πιστεύω πως είναι καλύτερα να σφάλεις υπέρ της ελευθερίας του λόγου σε τέτοιες περιπτώσεις.
Σχετικά με την αναδημοσίευση από blogs: E-Lawyer (1, 2, 3), Λαπούτα, Πάνος (1, 2), CrazyMonkey, Αrgos, gelial, Keimgreek, Ιφιμέδεια, Παραφωνιάδες, digital-era, simos
Σχετικά με τις άδειες Creative Commons:
- Lawrence Lessig- Creative Commons: εδώ και 4 χρόνια (Re-public, 19/1/07)
- Blog για τις άδειες Creative Commons στην Ελλάδα (NLC, 18/5/06)
