Άρθρο στο ελληνικό Linux Format #11
Με καθυστέρηση αναδημοσιεύω εδώ το άρθρο μου που δημοσιεύτηκε στο τεύχος 11 του ελληνικού Linux Format για τις καλοκαιρινές εξελίξεις σε θέματα ψηφιακών δικαιωμάτων.
Η στήλη digit@lrights θα καλύπτει τα θέματα που αφορούν την πρωτοβουλία digitalrights.gr, κι όπως εύκολα μπορεί να διαπιστώσει κανείς από την ειδησεογραφία των τελευταίων μηνών, στην Ελλάδα και το εξωτερικό, οι εξελίξεις σε πολλά απ’ αυτά είναι ραγδαίες και δυσάρεστες.
Πρωταγωνιστές των εξελίξεων (από αριστερά): Anna Diggs Taylor, Alberto Gonzales, Melanie RiebackΓια μια ακόμα φορά φέτος, η καλοκαιρινή περίοδος χαρακτηρίστηκε από την αναζωπύρωση του κλίματος ανασφάλειας στο δυτικό κόσμο, μετά την πρόσφατη ανακοίνωση ότι οι βρετανικές αρχές απέτρεψαν τρομοκρατική επίθεση σε αεροσκάφη με προορισμό τις ΗΠΑ. Η αποκάλυψη αυτή, καθώς και κάποιες σημαντικές εξελίξεις που σημειώθηκαν μέσα στο καλοκαίρι σε θέματα ιδιωτικότητας διεθνώς, προμηνύουν «θερμό χειμώνα» για τα κινήματα προστασίας των «ψηφιακών» δικαιωμάτων του πολίτη, που πάντως, εξακολουθούν να σημειώνουν νίκες με την πολύτιμη συνδρομή του Τύπου.
Στην Αμερική…
Η αντίδραση του Γενικού Εισαγγελέα των ΗΠΑ στην απόφαση της Taylor για τον τερματισμό του προγράμματος της NSA (©2006 EPA/STEFAN ZAKLIN)Στο πέραν του Ατλαντικού μέτωπο, πολύ σημαντική εξέλιξη στη μάχη κατά της παραβίασης της ιδιωτικότητας αποτελεί η απόφαση της ομοσπονδιακής δικαστού Anna Diggs Taylor να σταματήσει ως αντισυνταγματικό το μαζικό πρόγραμμα παρακολούθησης των τηλεπικοινωνιών αμερικανών πολιτών χωρίς ένταλμα από την NSA. Την ύπαρξη του προγράμματος αποκάλυψε άρθρο της εφημερίδας New York Times τον περασμένο Δεκέμβριο, και επακόλουθη αγωγή της οργάνωσης EFF κατά της εταιρείας ΑΤ&Τ, με την οποία συνεργάζονταν η NSA για την καταγραφή των δεδομένων. Το βούλευμα εκδόθηκε στα πλαίσια δικαστικής αγωγής κατά της NSA, την οποία είχε καταθέσει η γνωστή για την μακρόχρονη και μαχητική της παρουσία στο στίβο των πολιτικών δικαιωμάτων οργάνωση ACLU, μαζί με ακαδημαϊκούς, ΜΚΟ και δημοσιογράφους, και έχει ιδιαίτερο πολιτικό βάρος. Σημειώνοντας ότι «δεν υπάρχουν κληρονομικοί βασιλείς στις ΗΠΑ, ούτε και εξουσίες που δεν πηγάζουν από το Σύνταγμα», η Taylor απορρίπτει τις αιτιάσεις της κυβέρνησης Μπους πως η «εμπόλεμη κατάσταση» στην οποία βρίσκονται οι ΗΠΑ κατά της τρομοκρατίας δικαιολογεί έκτακτες προεδρικές εξουσίες. Η κυβέρνηση Μπους, που απέτυχε να καταρρίψει τις αγωγές της ACLU και της EFF για λόγους προστασίας εθνικού απορρήτου, ζήτησε και πέτυχε την αναβολή εφαρμογής της απόφασης, και σκοπεύει να την εφεσιβάλλει.
Τον περασμένο Ιούνιο, εξάλλου, τρεις από τις πιό έγκυρες αμερικανικές εφημερίδες αποκάλυψαν την ύπαρξη προγράμματος του Αμερικανικού Υπουργείου Οικονομικών για την παρακολούθηση διεθνών τραπεζικών συναλλαγών σε συνεργασία με τον οργανισμό SWIFT. Το πρόγραμμα τέθηκε σε εφαρμογή μετά τα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου, με προεδρική επίκληση του ομοσπονδιακού νόμου International Emergency Economic Powers Act και αποτελεί κι αυτό, μαζί με το προαναφερθέν πρόγραμμα της NSA, ένα από τα βασικά «όπλα» της κυβέρνησης Μπους στον αγώνα κατά της τρομοκρατίας. Η αποκάλυψη της ύπαρξής του προκάλεσε έντονες αντιδράσεις εκπροσώπων της κυβέρνησης, κάποιοι απ’ τους οποίους μάλιστα έφτασαν στο σημείο να κατηγορήσουν τις εμπλεκόμενες εφημερίδες για προδοσία και να ζητήσουν την παραπομπή των υπαιτίων για τις αποκαλύψεις.
Τον ίδιο μήνα, με προσχήμα την ανάγκη καταπολέμησης της παιδικής πορνογραφίας, ο Γενικός Εισαγγελέας των ΗΠΑ Alberto Gonzales σε συνεργασία με το FBI κίνησε διαδικασίες προκειμένου να προκύψει νομοθετικό πλαίσιο συστηματικής διατήρησης δεδομένων στις ΗΠΑ αντίστοιχο με αυτό που προβλέπει η ευρωπαϊκή Οδηγία 2006/24, που ψηφίστηκε τον περασμένο Μάρτιο από το Ευρωκοινοβούλιο. Η προσπάθεια αυτή ξεκίνησε μερικούς μήνες μετά το διερευνητικό αίτημα του Gonzales προς κάποιες από τις δημοφιλέστερες μηχανές αναζήτησης, για πρόσβαση του Υπουργείου Δικαιοσύνης στα δεδομένα των αναζητήσεων που εξυπηρετούν. Σε πρόσφατη σχετική εξέλιξη, η οργάνωση EFF ζήτησε από την Ομοσπονδιακή Επιτροπή Εμπορίου να διερευνήσει τις πρακτικές της εταιρείας America OnLine, η οποία δημοσίευσε προσωρινά στο internet τους όρους αναζήτησης 650.000 χρηστών της, παραβιάζοντας, όπως υποστηρίζει η EFF την πολιτική προστασίας των δεδομένων τους.
Στην Ευρώπη & την Ελλάδα
Όπως επισημαίνουν νομικοί και ακτιβιστές των ψηφιακών δικαιωμάτων, το κοινό των πρακτικών που αξιοποιούν σύγχρονα τεχνικά μέσα για την συστηματική διατήρηση και επεξεργασία δεδομένων των πολιτών με σκοπό την πρόληψη εγκλημάτων, είναι ότι ανατρέπουν το τεκμήριο της αθωότητας, ενώ έρχονται σε αντίθεση με την αρχή της αναλογικότητας που προβλέπεται από το άρθρο 5 της συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας αλλά και το ελληνικό Σύνταγμα.
Συγκεκριμένα, η Οδηγία 2006/24 καθιστά υποχρεωτική τη διατήρηση, από τους παρόχους, τηλεπικοινωνιακών δεδομένων για κάθε επικοινωνία μέσω σταθερής / κινητής τηλεφωνίας και διαδικτύου, και προωθήθηκε προς ψήφιση μετά τις περυσινές τρομοκρατικές επιθέσεις στο Λονδίνο χωρίς να συναντήσει σθεναρές αντιδράσεις από τα κράτη μέλη της Ένωσης. Η εφαρμογή της προσκρούει κυρίως σε διαδικαστικά θέματα, όπως η ένσταση της ιρλανδικής κυβέρνησης που κατατέθηκε τον Ιούλιο, στο σκεπτικό της οποίας αναφέρεται ότι η Οδηγία δεν θα έπρεπε να αποτελεί κοινοτικό δίκαιο, αλλά απόφαση του Συμβουλίου της ΕΕ. Παρ’ όλα αυτά, η χώρα μας είναι ανάμεσα στις 16 που έκαναν χρήση του δικαιώματός τους να αναβάλουν την εφαρμογή της Οδηγίας για 18 μήνες. Η ενσωμάτωση της στο εθνικό δίκαιο αναμένεται να είναι προβληματική, καθώς προσκρούει στο άρθρο 9Α του Συντάγματος, αλλά και στα άρθρα 7 και 8 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στο άρθρο 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Τα παραπάνω σημειώνονται στο κείμενο της «Διακήρυξης για τα δικαιώματα του πολίτη στον ψηφιακό κόσμο», της εθελοντικής πρωτοβουλίας digitalrights.gr, η οποία διεξάγει εκστρατεία συλλογής υπογραφών, ζητώντας μεταξύ άλλων την απόσυρση ή δικαστική ακύρωση της Οδηγίας.
Τον περασμένο Ιούνιο, επίσης, ψηφίστηκε το νομοσχέδιο του Υπουργείου Δικαιοσύνης με το οποίο ενσωματώνεται στην ελληνική έννομη τάξη η Οδηγία 2002/58/ΕΚ για την προστασία προσωπικών δεδομένων στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες. Την εφαρμογή της Οδηγίας, μετά από σημαντικές καθυστερήσεις που είχαν ως αποτέλεσμα την καταδίκη της χώρας μας από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, είχε προαναγγείλει η κυβέρνηση δια στόματος πρωθυπουργού, αμέσως μετά το ξέσπασμα του σκανδάλου των υποκλοπών.
Ο Ευρωπαίος Επίτροπος Δικαιοσύνης και Ασφάλειας Franco Frattini επιδεικνύει γερμανικό βιομετρικό διαβατήριο (©2006 EPA/OLIVIER HOSLET)Μία ακόμα σημαντική εξέλιξη σε συναφές ζήτημα συνιστά η αναγκαστική υιοθέτηση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, από τα τέλη Αυγούστου, των βιομετρικών διαβατηρίων που ενσωματώνουν συσκευές RFID (Radio Frequency Identification Device). Οι συσκευές RFID εγκυμονούν πληθώρα κινδύνων για την ιδιωτικότητα, ενώ δεν υφίσταται νομικό πλαίσιο σε ευρωπαϊκό ή εθνικό επίπεδο που να ρυθμίζει την χρήση τους. Παρ’ όλα αυτά, οι χώρες-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης έσπευσαν να τις ενσωματώσουν στα νέου τύπου διαβατήρια, προκειμένου να συμμορφωθούν με τις προδιαγραφές ασφαλείας που επέβαλλαν οι ΗΠΑ στις αεροπορικές συγκοινωνίες μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, την στιγμή που εκκρεμούν σημαντικά προβλήματα ασφαλείας σχετικά με το είδος των RFID που προτείνονται για χρήση από την ICAO (ISO 14443). Συγκεκριμένα, μπορούμε να αναφέρουμε την παρουσίαση του Γερμανού ειδικού Lukas Grunwald στο πρόσφατο συνέδριο ασφάλειας Black Hat που διεξάγη στο Λας Βέγκας, ο οποίος έκανε επίδειξη συσκευής «κλωνοποίησης» των νέων διαβατηρίων, κατασκευασμένης με υλικά του εμπορίου• την ανακοίνωση από τον περασμένο Φεβρουάριο ήδη της ολλανδικής εταιρείας Riscure πως είχε καταφέρει να «σπάσει» τους αλγορίθμους ασφαλείας των πρότυπων ολλανδικών διαβατηρίων που ενσωμάτωναν τις ίδιες συσκευές, και την επίδειξη ιού για συσκευές RFID από την διδακτορική ερευνήτρια Melanie Rieback του ολλανδικού πανεπιστημίου Vrije.
Σελίδα από την πολύκροτη παρουσίαση του Grunwald στο συνέδριο Black Hat ‘06Η υιοθέτηση των βιομετρικών διαβατηρίων αποτελεί μέρος ευρύτερης δέσμης ευρωπαϊκών μέτρων ασφαλείας με επιπτώσεις για την ιδιωτικότητα των πολιτών. Η δέσμη περιλαμβάνει μεταξύ άλλων και το μέτρο της «διαθεσιμότητας», που προβλέπει την άμεση και αυτόματη ανταλλαγή πληροφοριών και προσωπικών δεδομένων μεταξύ των αστυνομικών αρχών των 25 κρατών μελών χωρίς την έγκριση ή την εγγυητική μεσολάβηση ανεξάρτητης δικαστικής αρχής, και στην γενικευμένη εφαρμογή του οποίου η ελληνική κυβέρνηση έδωσε τον Ιούλιο τη συγκατάθεσή της.
Παραπομπές
- Πληροφορίες για το σκάνδαλο παρακολούθησης διατραπεζικών συναλλαγών:
- Η σελίδα της οργάνωσης EFF για τη μήνυση κατά της AT&T
- ..και για το πρόγραμμα παρακολούθησης τηλεπικοινωνιών της NSA
- Παλαιότερη εφαρμογή του Lukas Grunwald για την ανάγνωση RFID tags, που διατίθεται με άδεια GPL
- Σελίδα της Melanie Rieback για τους ιούς των συσκευών RFID
- Διακήρυξη για τα δικαιώματα του πολίτη στον ψηφιακό κόσμο
- Δελτίο τύπου της EFF για την υπόθεση AOL
- Άρθρο του CNET σχετικά με την απόφαση της δικαστού Taylor
- Άρθρο του Wired σχετικά με τους σχεδιασμούς του Γενικού Εισαγγελέα των ΗΠΑ
- Άρθρο του Wired σχετικά με την κλωνοποίηση συσκευών RFID
- Άρθρο στην Ελευθεροτυπία σχετικά με την “διαθεσιμότητα”
